Zout water: zowel probleem als mogelijke oplossing voor de drinkwatervoorziening

Als een drinkwaterbron verzilt, moet een drinkwaterbedrijf op zoek naar een nieuwe bron, het innamepunt verplaatsen of aanvullende zuivering inzetten. Verzilting speelt langs de kust, maar ook steeds meer in het binnenland. Tegelijkertijd zien sommige drinkwaterbedrijven zout water als mogelijke oplossing voor een tekort aan zoet water. In navolging van Dunea doet Brabant Water momenteel een proef waarin het brak grondwater onttrekt en zuivert. De inzichten kunnen ook relevant zijn voor andere drinkwaterbedrijven en waterschappen. Om zout water beter buiten de deur te houden, moeten we het systeem meer inrichten op het vasthouden van zoet water.

• LinkedIn

Volg de laatste ontwikkelingen via onze LinkedIn pagina.

In het kort:

• Verzilting bedreigt grond- en oppervlaktewater, zowel langs de kust als in het binnenland
• Oorzaken zijn de inrichting van het watersysteem op afvoer van zoet water in combinatie met klimaatverandering
• Door verzilting moeten drinkwaterbedrijven extra zuiveren, innamepunten verplaatsen of op zoek naar nieuwe bronnen
• Zilt of brak water kan ook een bron zijn voor de productie van drinkwater
• Brabant Water verkent momenteel de winning van brak grondwater en vanaf 2027 ook zeewater 
• Hier zitten echter wel nadelen aan, zoals milieu-impact en hoge kosten. Ook kan het niet overal
• Het bodem- en watersysteem sturend maken is noodzakelijk om zout water beter buiten de deur te houden

Drinkwaterbedrijven hebben last van verzilting van hun zoetwaterbronnen. Verzilting komt vooral voor in de kustgebieden, waar bij gebrek aan zoet water, zout zeewater het land binnendringt. Dat gebeurt via zowel grond– als oppervlaktewater. Verzilting is vooral een gevolg van de inrichting van ons watersysteem op waterafvoer in combinatie met klimaatverandering:

• Door ontwatering en afvoer van oppervlaktewater slinkt de zoetwaterschijf in de bodem, die van nature wordt gevoed door infiltratie van regenwater. Dit vermindert de druk tegen zout water, waardoor grondwater geleidelijk verzilt.
• Daarnaast trekt zout zeewater via oppervlaktewater landinwaarts, met name tijdens droge zomers wanneer de afvoer van rivierwater laag is.
• Ook zorgen langdurige periodes van droogte voor bodemdaling, wat leidt tot het optrekken van de grens tussen zoet en zout water in de ondergrond.
• Een andere oorzaak van verzilting is dat tijdens droogte grote delen van Nederland worden gevoed met water uit het IJsselmeer, dat steeds zouter wordt.

Gevolgen verzilting voor drinkwatervoorziening

Diverse drinkwaterbedrijven nemen maatregelen tegen verzilting. Zo heeft Evides – dat water wint uit de Maas en het Haringvliet – door oprukkend zout water innamepunten moeten verplaatsen. Het Noord-Hollandse PWN legt ondergrondse buffers aan om droogte en het stijgende zoutgehalte van het IJsselmeer op te vangen. Andere bedrijven, zoals Oasen, investeren in geavanceerde zuiveringstechnologie om zout uit het water te verwijderen en de drinkwatervoorziening veilig te stellen.

Verzilting ook in het binnenland

Ook verder uit de kust is sprake van verzilting van bronnen, bijvoorbeeld in Drenthe, waar WMD en WBG grondwater onttrekken voor drinkwater. Dat zout is afkomstig van oude zeeformaties uit de diepe ondergrond, maar ook van zeewater dat vanaf de kust ondergronds steeds verder oprukt. Hoewel het zout nu nog geen bedreigende of risicovolle situaties oplevert voor bestaande onttrekkingen en winvelden, kan dit in de toekomst wel problematisch worden met het oog op de toenemende watervraag.

Brak water als bron voor drinkwater

Hoewel zout water in toenemende mate een probleem vormt voor de drinkwatervoorziening, kan het op sommige plekken ook uitkomst bieden om het wateraanbod te vergroten. Zo doet Brabant Water via een pilot onderzoek naar de mogelijkheden voor het onttrekken van brak grondwater als bron voor drinkwater. Brak water is water met een chloridegehalte tussen de 300 en 10.000 milligram per liter. Dit is zouter dan zoet water, maar minder zout dan zeewater.

Plafond gebruik zoet grondwater bereikt

Volgens woordvoerder Pyter Hiemstra is het gebruik van deze bron zelfs een noodzaak. “We hebben in Brabant een plafond voor het onttrekken van zoet grondwater. Om aan de groeiende vraag naar drinkwater te kunnen voldoen, moeten we op zoek naar andere bronnen. We hebben ook gekeken naar de winning van Maaswater. Maar dit is een neerslagrivier waar in Nederland al drie drinkwaterbedrijven gebruik van maken, dus dat vinden we kwetsbaar. Zeewater is mogelijk nog een optie voor de langere termijn. Dat gaan we vanaf 2027 onderzoeken.”

5 miljoen kuub extra drinkwater in 2030

Bij een proefinstallatie in Drongelen pompt Brabant Water sinds eind 2024 gedurende drie jaar brak grondwater op uit oude zeelagen op 200 tot 260 meter diepte. Hiermee hoopt het drinkwaterbedrijf in 2030 5 miljoen kuub extra drinkwater te kunnen produceren. Het onderzoek richt zich op de winning en zuivering van het brakke water. Hiemstra: “De vraag is niet zozeer of het kan, maar hoe we het inrichten.”

Lozen van reststroom geconcentreerd zout water

Een van de onderzoeksvragen richt zich op het ontwerp van de zuivering. Hiemstra: “Wanneer je brak water ontzilt, houd je een reststroom over met een concentratie zout, het brijn. Daar moeten we iets mee, bijvoorbeeld afvoeren naar de rioolwaterzuivering of lozen op oppervlaktewater. Tijdens de pilot mogen we het brijn lozen op de Bergsche Maas, maar dat gaat nog om beperkte hoeveelheden. Als we dit gaan doen op grotere schaal, moeten we nog uitzoeken hoe we dit inrichten en wat de voorwaarden zijn.”

Ook Dunea onderzocht gebruik van brak water

Niet alleen Brabant Water, ook Dunea heeft onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor het inzetten van brak grondwater als drinkwaterbron. Dat deed het Zuid-Hollandse drinkwaterbedrijf in het grootschalige onderzoeksproject Freshman. Ondanks dat het goed mogelijk bleek om van brak water drinkwater te maken, heeft Dunea toch besloten om dit vooralsnog niet te gaan doen. Onttrekking van brak water in de duinen zou namelijk kunnen leiden tot verlaging van de grondwaterstand in vochtige duinvalleien en heeft daarmee te veel impact op kwetsbare natuur.

Brak water onttrekken om zoetwaterbel te vergroten

Wel leidde het onderzoek ertoe dat Dunea gebruik gaat maken van het Freshkeeper-concept. Bij dit concept gaat het bedrijf brak grondwater onttrekken om bestaande zoetwaterwinningen te beschermen tegen verzilting. Door brak water op te pompen en af te voeren naar zee kan de zoetwaterbel rond een winning in de duinen tot wel 15 meter worden verdiept. Hiermee kan het drinkwaterbedrijf haar zoetwatervoorraden in de duinen aanzienlijk vergroten en reserves langer beschikbaar houden.

Mogelijk ook op andere plekken geschikt

Ook voor andere drinkwaterbedrijven met zoetwatervoorraden in de duinen zou het Freshkeeper-concept uitkomst kunnen bieden. Of het oppompen van brak grondwater voor drinkwaterproductie voor andere drinkwaterbedrijven interessant is, hangt volgens Hiemstra af van verschillende factoren. “Wil je brak water gaan gebruiken als drinkwaterbron, dan moet je in ieder geval een stabiele brakke grondwaterlaag hebben. Ook moet je zorgen dat je je reststroom kwijt kunt.”

Focus op herinrichting watersysteem

Met name dat laatste is een obstakel voor drinkwaterbedrijven die verder uit de kust zitten. Het afvoeren van het brijn wordt dan vanwege de afstand namelijk niet alleen duur, maar is vanwege de benodigde chemicaliën en energie ook niet bepaald duurzaam. Daarnaast is de brijnstroom belastend voor het milieu. Om het zoetwateraanbod te vergroten is het logischer om te kijken naar het versterken van het zoetwatersysteem, zegt Joop Mentink, hydroloog bij WMD. “Op een groot aantal plekken zijn er nog genoeg kansen om het tij te keren en zout water beter buiten de deur te houden.”

Zoet water beter vasthouden

Daarmee doelt Mentink op het bieden van ruimte aan het zoetwatersysteem en water beter vasthouden, zoals vastgelegd in de beleidsnota ‘Water en bodem sturend’. Mentink: “Dat kan op allerlei manieren, zoals met het opzetten van peilen in veengebieden en richting kustgebieden, het reduceren van verdampende terreininrichting en het dempen van sloten en greppels. Het zijn soms ingrijpende en impopulaire maatregelen, maar ze zijn wel noodzakelijk om verzilting echt tegen te gaan.”

Herinrichting is gezamenlijke opgave

Het herinrichten van het bodem- en watersysteem is een taak van alle waterbeheerders en grondeigenaren, zoals gemeenten, provincies, waterschappen, drinkwaterbedrijven, boeren en natuurorganisaties. Mentink: “Ook als WMD proberen we ons steentje bij te dragen. Bij de herinrichting van onze terreinen vormt de zoetwaterbeschikbaarheid en vertraging van waterafvoer een belangrijk ontwerpcriterium. Wat wij kunnen doen is slechts een druppel in het systeem. Maar als we dit op grote schaal zouden doen, kunnen we het zoute water veel verder uit ons zoetwatersysteem houden.”

Zoet water blijft meest wenselijk

Als dat lukt, vermindert dat automatisch de noodzaak om brak water te gebruiken als bron. Want een zoetwaterbron heeft nog altijd de voorkeur, zegt Mentink tot slot. “Het produceren van drinkwater uit zoet grondwater is een stuk duurzamer dan uit brak grondwater. Het is goed en interessant dat drinkwaterbedrijven deze optie verkennen, maar het moet niet zo zijn dat iedereen het idee krijgt dat we van elk soort water maar drinkwater kunnen produceren. De eenvoudigste, schoonste en goedkoopste bron is de meest duurzame. Dat is het meest wenselijk. Maar die afweging verschilt per locatie.”