Samenwerken aan betere waterkwaliteit: 7 lessen van de Schone Maaswaterketen
De Maas is een bron voor drinkwater voor 7 miljoen Nederlanders. Door verontreiniging van onder meer industriële stoffen, medicijnresten en restanten van bestrijdingsmiddelen staat de kwaliteit van het Maaswater onder druk. Het verwijderen van deze stoffen kost veel geld en energie. In het programma de Schone Maaswaterketen werken drinkwaterbedrijven, waterbeheerders en andere stakeholders samen aan een schonere Maas. In 2040 moeten de concentraties van organische microverontreinigingen met 30 procent zijn afgenomen. Wat zijn de voordelen van samenwerken en de belangrijkste lessen van de Schone Maaswaterketen?
- Volg de laatste ontwikkelingen via onze LinkedIn pagina.
7 lessen van de Schone Maaswaterketen in het kort:
- Bundel kennis en data – zo kom je tot meer inzichten over verontreinigingen en maatregelen om deze te bestrijden
- Werk samen voor meer financiële slagkracht – daardoor is er meer ruimte om dingen uit te proberen
- Monitor samen – zo krijg je een goed beeld van welke stoffen zich in het water bevinden
- Breng lozingsvergunningen in kaart – dat geeft inzicht in waar verontreinigingen mogelijk ontstaan zijn
- Spoor lozers op en ga in gesprek – door met lozers in gesprek te gaan, kun je samen kijken naar oplossingen, zoals betere zuivering of alternatieve stoffen
- Zorg voor brede samenwerking – dat geeft je toegang tot een groot netwerk en leidt tot korte lijntjes
- Goede voorlichting is noodzaak – met goede voorlichting maak je partijen bewuster van de risico’s van bepaalde stoffen voor het milieu en de drinkwatervoorziening
Nieuwe manieren zoeken om stoffen uit water te verwijderen
Het begon allemaal in 2016 met een pilot over de toepassing van poederkool op een rioolwaterzuivering in Papendrecht, vertelt Marjolein Jacobs-Van Eerd, regisseur van de samenwerking. “Drinkwaterbedrijven en waterschappen in het Maasstroomgebied waren allebei op zoek naar nieuwe manieren om stoffen uit water te verwijderen. Van oudsher werkten deze partijen behoorlijk gescheiden, terwijl ze tegen vergelijkbare uitdagingen aanlopen.”
Na nog een paar pilots besloten de drie drinkwaterbedrijven die Maaswater innemen voor drinkwaterproductie – WML, Evides en Dunea – en de waterschappen in het stroomgebied structureel te gaan samenwerken. Jacobs-Van Eerd: “Zo is het programma de Schone Maaswaterketen ontstaan. Ook RIWA Maas, Rijkswaterstaat en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat hebben zich hierbij aangesloten.”
Organische microverontreinigingen in de Maas
In de Schone Maaswaterketen ligt de focus op het detecteren en verminderen van organische microverontreinigingen. Jacobs-van Eerd: “Dit zijn voornamelijk industriële stoffen, medicijnresten en restanten van gewasbeschermingsmiddelen. Deze kunnen afkomstig zijn uit landen in het bovenstroomse gebied en uit Nederland zelf. Ons doel is een reductie van 30 procent van deze stoffen in 2040 ten opzichte van 2022. Hieraan hebben we verschillende acties en maatregelen gekoppeld.”
Stoffen meten en lozingsvergunningen in kaart brengen
Het tegengaan van verontreinigingen begint met bronopsporing, zegt Jacobs-Van Eerd. “Essentieel hierbij is goed meten en slim omgaan met data. Enerzijds brengen we met innovatieve meetapparatuur in kaart welke stoffen we allemaal aantreffen. Tegelijkertijd kijken we naar de lozingsvergunningen of andere data over de omgeving. Voor het Maasstroomgebied in Nederland hebben we alle vergunningen voor directe lozingen (lozingen van afvalwater op oppervlaktewater) in kaart gebracht in de Atlas voor een Schone Maas. Voor Vlaanderen staan zelfs alle vergunningen voor zowel directe als indirecte lozingen (lozingen op het riool) in de Atlas.”
Indirecte lozingen in beeld brengen is een uitdaging
Momenteel zijn de partijen druk bezig om ook de vergunningen voor indirecte lozingen in Nederland te ontsluiten. Volgens Jacobs-Van Eerd is het een grote uitdaging om hier grip op te krijgen. “Informatie is vaak versnipperd opgeslagen en databestanden zijn niet op orde. Ook zijn verantwoordelijkheden vaak verspreid en werken de betrokken partijen niet altijd goed samen.”
Via het Maas-consortium werkt de Schone Maaswaterketen met het programmabureau Stroomgebied Maas, provincies, gemeenten en omgevingsdiensten aan meer inzicht in indirecte lozingen. Jacobs-Van Eerd: “Om vergunningen in kaart te brengen moeten we soms letterlijk de archieven en systemen induiken. Daarnaast hebben we een hotspottool ontwikkeld waarbij we een quick scan van een gebied kunnen doen. Door het koppelen van KvK-gegevens en informatie over zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) weten we welke bedrijven potentieel schadelijke stoffen lozen.”
“Ook blijven we aandringen op een verandering in mindset: het is niet logisch om schadelijke stoffen te lozen in water”
Meer risicogestuurd werken, meer internationale samenwerking
De komende jaren zet de Schone Maaswaterketen met een nieuw actieprogramma (2028-2033) verder in op monitoring, bronopsporing en bronaanpak. Jacobs-Van Eerd: “We zijn bezig met de ontwikkeling van een nieuw data-platform, waarmee organisaties beter informatie kunnen uitwisselen. Hierdoor kunnen we steeds meer data-gedreven en risico-gestuurd gaan werken. Verder staat meer kennisuitwisseling en samenwerking met internationale partners hoog op de agenda. Ook blijven we aandringen op een verandering in mindset: het is niet logisch om schadelijke stoffen te lozen in water.”
7 lessen van de Schone Maaswaterketen
Wat zijn de belangrijkste inzichten en lessen van tien jaar samenwerken aan een schonere Maas?
1: Met het bundelen van kennis en data kom je tot meer inzichten over verontreinigingen en maatregelen om deze te bestrijden
Dankzij samenwerking kun je data en kennis beter bundelen, bijvoorbeeld over routes en bronnen van stoffen en zuiveringstechnologie. Jacobs-Van Eerd: “Door gezamenlijk te monitoren krijg je een uniek beeld van alle stoffen, routes en de herkomst. Het gaat er uiteindelijk om dat je de puzzel van het hele traject legt, vanaf de lozing tot en met de zuivering. Hoe meer je samenwerkt in de keten, hoe meer expertise, capaciteit en middelen je hebt om die puzzel te leggen.”
2: Met een brede samenwerking heb je toegang tot een groot netwerk en korte lijntjes
De samenwerking in de Schone Maaswaterketen heeft ervoor gezorgd dat partijen elkaar beter weten te vinden, zegt Jacobs-Van Eerd. “Ons netwerk is enorm gegroeid de afgelopen tien jaar. Als zich een calamiteit voortdoet, kunnen de betrokken partijen razendsnel schakelen met de juiste personen. Dan gaat het niet alleen om waterbeheerders en drinkwaterbedrijven, maar ook partners daarbuiten, zoals provincies, gemeenten en omgevingsdiensten.”
3: Door samenwerking heb je meer financiële slagkracht en is er meer ruimte om dingen uit te proberen
Een ander voordeel van samenwerking is meer financiële slagkracht. Door gezamenlijk pilots en projecten op te zetten, deel je de kosten. Jacobs-Van Eerd: “Hierdoor loop je minder risico en is er meer ruimte om dingen uit te proberen. Als iets dan niet leidt tot een nieuwe tool of nieuwe inzichten is dat ook niet meteen heel erg.”
Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief
4: Met goede monitoring krijg je een goed beeld van welke stoffen zich in het water bevinden
Dankzij het gebruik van innovatieve technologie lukt het steeds beter om nauwkeurig in beeld te brengen welke stoffen zich in het (riool)water bevinden. Jacobs-Van Eerd: “We doen bijvoorbeeld pilots met passieve monitoring, waarbij we meetapparatuur in het riool hangen. Vervolgens proberen we de inzichten te koppelen aan informatie over potentiële lozers uit onze hotspottool of de Atlas met lozingsvergunningen.”
5: Met het in kaart brengen van lozingsvergunningen weet je waar verontreinigingen mogelijk ontstaan zijn
Dankzij betere monitoring en ontsluiting van vergunningen lukt het steeds vaker om de bron van een schadelijke lozing te achterhalen en te stoppen, zegt Jacobs-Van Eerd. “Vorig jaar nog hebben we samen met onze Vlaamse partners de bron van een bestrijdingsmiddel in de Maas kunnen opsporen. Om een bron goed te kunnen achterhalen moet er wel sprake zijn van een puntbron. Bij een diffuse lozing is bronopsporing lastiger. Hierbij kun je denken aan schadelijke stoffen die via huishoudens in de afvalwaterketen terecht komen.”
“Wanneer het lukt om een lozer te achterhalen, gaat het bevoegd gezag met dat bedrijf in gesprek”
6: Door lozers op te sporen en met ze in gesprek te gaan kun je samen kijken naar oplossingen, zoals betere zuivering of alternatieve stoffen
Wanneer het lukt om een lozer te achterhalen, gaat het bevoegd gezag met dat bedrijf in gesprek, zegt Jacobs-Van Eerd. “We bieden vanuit Schone Maaswaterketen bedrijven een traject aan: ‘Weet wat er in je afvalwater zit’. Samen kijken we naar de afvalwaterstroom en laten we zien wat de impact van de geloosde stof is. Ook kijken we samen naar bijvoorbeeld betere zuiveringstechnologie of het vervangen van een schadelijke stof door een milieuvriendelijk alternatief. Bedrijven staan hier vaak voor open. Het is ook in hun belang dat ze hun bedrijfsvoering in de toekomst kunnen voortzetten.”
Jacobs-Van Eerd benadrukt dat het niet zo is dat partijen uit de watersector en het bedrijfsleven lijnrecht tegenover elkaar staan. “Integendeel: we zoeken juist de samenwerking op met bedrijven, brancheorganisaties, MKB Nederland en VNO-NCW. Eind vorig jaar organiseerden we een Maasbedrijvendag, waarop we aan MKB-bedrijven lieten zien waarom het zo belangrijk is dat ze weten wat er in hun afvalwater zit.”
7: Met goede voorlichting maak je partijen bewust van de risico’s van bepaalde stoffen voor het milieu en de drinkwatervoorziening
Jacobs-Van Eerd merkt dat door gesprekken met bedrijven en voorlichting over het belang van goede waterkwaliteit het waterbewustzijn de afgelopen jaren is toegenomen. “Zowel bij het bedrijfsleven als bij huishoudens. Het is belangrijk dat we weten wat we lozen, of het nou gaat om een industriële stof of consumentenproduct. De Atlas voor een Schone Maas zetten we behalve als tool voor inzicht in lozingsvergunningen ook steeds meer in als platform van kennisdeling naar een breder publiek. Ook via onze website en nieuwsberichten vertellen we het verhaal van het belang van een schone Maas.”
De Schone Maaswaterketen zet ook in op voorlichting aan vergunningverleners, toezichthouders en handhavers (VTH). Jacobs-van Eerd: “De partijen die hiervoor verantwoordelijk zijn, hebben niet altijd voldoende kennis en capaciteit in huis voor het uitvoeren van hun taken. De ‘Checklist vergunningverlener waterbeheerder’ is een voorbeeld van hoe we vergunningverleners ondersteunen. In de checklist staan bijvoorbeeld welke stoffen een bedreiging vormen voor drinkwater en KRW-doelen. Tegelijkertijd vinden we dat de VTH-keten moet worden versterkt. Daar gaan we de komende maanden vanuit de Maaswaterketen een kwartiermaker op zetten.”
