Vijf vragen over het neerslagtekort

Tijdens droge, warme zomers komt de term neerslagtekort vaak voorbij. Wat is een neerslagtekort precies? Hoe wordt het berekend? En welke gevolgen heeft het voor drinkwaterbedrijven en de natuur?

1. Wat is een neerslagtekort?

Een neerslagtekort houdt in dat er in een bepaalde periode meer water verdampt dan dat er neerslag valt. Het belangrijkste gevolg daarvan is dat de grond uitdroogt en het grondwaterpeil daalt. Daarnaast zorgt een tekort aan neerslag voor lagere waterstanden in sloten en beken en lagere afvoer van rivierwater, waardoor de concentraties verontreinigingen toenemen.

Vanwege de hoge temperaturen en lage hoeveelheid regen is het neerslagtekort in de zomermaanden het grootst. In de wintermaanden is precies het tegenovergestelde het geval en is er dus sprake van een neerslagoverschot. Die cyclus herhaalt zich elk jaar. Een neerslagtekort in de zomer is dus vrij normaal. In gebieden met veel vegetatie is het neerslagtekort vaak extra groot, doordat planten en bomen met hun wortels veel grondwater onttrekken, dat vervolgens via bladeren verdampt. Ook windkracht en zonnesterkte hebben invloed op de verdamping.

2. Wat is het huidige neerslagtekort in Nederland?

In Nederland valt jaarlijks zo’n 850 millimeter neerslag. Niet op elke plek en periode valt evenveel, waardoor het neerslagtekort per regio en per maand erg kan verschillen. In droge maanden ligt het landelijk gemiddelde vaak tussen de 100 en 200 millimeter. In jaren met extreem warme en droge zomers, zoals 1976 en 2018, liep het landelijk neerslagtekort op tot 250 millimeter. Op sommige plekken in Oost-Nederland lag het tekort vorig jaar zelfs op 400 millimeter. Om dat aan te vullen moest in de herfst en winter van 2018 evenveel regen vallen als normaal in een heel jaar, maar dat is niet gebeurd.

Het gemiddelde neerslagtekort in Nederland bedroeg op 11 augustus 2019 191 millimeter. Dat was door de natte dagen in juni iets lager dan in 2018, maar nog steeds hoger dan normaal, met name door de hete en droge julidagen. Door voorspelde neerslag in augustus zal het tekort waarschijnlijk wel iets teruglopen. Met name in het oosten en zuiden liggen de tekorten boven het landelijk gemiddelde – rond de 224 millimeter – omdat daar minder regen is gevallen dan in andere gebieden. In de hele maand juli viel op sommige plekken slechts 10 millimeter neerslag.

Een tekort aan neerslag is vooral een probleem op hogere zandgronden

3. Welke problemen levert dat op?

Een tekort aan neerslag is vooral een probleem op hogere zandgronden, die zich grotendeels in het oosten, noordoosten en zuiden van Nederland bevinden. Grondwaterstanden blijven laag, doordat beken zijn drooggevallen en er nauwelijks water de bodem indaalt. Omdat op hoge gronden geen water kan worden aangevoerd via rivieren of kanalen, zijn de gebieden dus hoofdzakelijk afhankelijk van neerslag. Het uitblijven van neerslag heeft voornamelijk gevolgen voor landbouw en natuur: er ontstaan problemen met dijken, oogsten verdrogen en flora en fauna lijdt – soms zelfs onherstelbare – schade. Landbouwbedrijven schakelen bij lage slootwaterstanden vaak over op drinkwater, waardoor het drinkwaterverbruik in een gebied in korte tijd flink kan toenemen.

4. Welke invloed heeft een neerslagtekort op de drinkwatervoorziening?

Drinkwaterbedrijven merken op verschillende manieren de gevolgen van droogte, met name aan de gebruikerskant. De watervraag neemt behoorlijk toe, onder meer doordat mensen hun tuintjes gaan besproeien. Toch heeft het uitblijven van regen niet direct gevolgen voor de drinkwatervoorziening. Grondwaterbedrijven halen water namelijk van grote diepte. Dat water doet er tientallen jaren over om op die plek te komen. Een tekort aan neerslag over een lange periode heeft dus pas vele jaren later invloed op de grondwatervoorraden die drinkwaterbedrijven gebruiken.

Oppervlaktewaterbedrijven zijn vooral afhankelijk van rivieren. Het ontbreken van neerslag kan zorgen voor lagere afvoer van rivierwater, waardoor concentraties verontreinigingen en verzilting toenemen. Dat kan ertoe leiden dat bepaalde innamepunten tijdelijk niet bruikbaar zijn, maar gezien de grote beschikbaarheid aan oppervlaktewater komt de levering van drinkwater in de regel niet in gevaar. Toch nemen verschillende drinkwaterbedrijven maatregelen om toekomstige problemen door toenemende hitte en droogte te voorkomen, zoals het zoeken naar Aanvullende Strategische Voorraden of het verplaatsen van innamepunten.

Wanneer het in korte tijd ineens hard regent, stroomt veel water richting rivieren en zee

5. Hoe kan een neerslagtekort worden verholpen?

In de eerste plaats natuurlijk door de regen zelf, maar daar hebben we als mens niet direct invloed op. Bovendien heeft niet alle neerslag direct invloed op de grondwaterstand. Wanneer het in een korte tijd ineens hard gaat regenen, stroomt veel water – al dan niet via het riool – richting rivieren en uiteindelijk de zee. Betrokken partijen, zoals waterschappen en Rijkswaterstaat, proberen daarom met verschillende ingrepen grondwatertekorten zoveel mogelijk te beperken.

In gebieden die kampen met een extreem neerslagtekort kan een waterschap onttrekkingsverboden instellen, zowel voor grond- als oppervlaktewater. Dat heeft voornamelijk gevolgen voor landbouwbedrijven, die tijdelijk geen water kunnen gebruiken voor het besproeien van gewassen. Doel van een verbod is om grondwaterstanden niet nog verder te verlagen en te zorgen dat het aanwezige oppervlaktewater langzaam de bodem kan inzakken.

Andere maatregelen die een waterschap kan nemen om met oppervlaktewater grondwatervoorraden te laten aanvullen, zijn stuwbeheer en duikerafsluiters. Met het vasthouden van water in sloten, beken en kanalen, wordt voorkomen dat het water wordt afgevoerd naar rivieren en kan het rustig de bodem inzakken. Ook Rijkswaterstaat helpt hierbij, door vanuit randmeren en rivieren water in te laten, zoals nu gebeurt vanuit de IJssel in de IJsselvallei en de Neder-Rijn in de Gelderse Vallei. Burgers kunnen tot slot nog een bijdrage leveren door de tegels uit de tuinen te vervangen door groen. Hierdoor stroomt de gevallen regen niet richting de rioolput, maar zakt het de bodem in.

 

 

Deel dit bericht

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *