Klimaatbuffer IJsselmeer: innovatie voor drinkwatersector
De Klimaatbuffer IJsselmeer (KIJ) moet een grootschalig water- en natuurgebied worden, waarin drinkwaterbedrijf PWN extra water opslaat en het IJsselmeerwater op natuurlijke wijze laat voorzuiveren vóór het de zuiveringsinstallatie ingaat. Een mooi plan, maar hoe het precies gaat werken? Dat is nog de grote vraag waar onder andere onderzoeker Tim de Groot een antwoord op moet vinden.
Volg de laatste ontwikkelingen via onze LinkedIn pagina.
De klimaatbuffer, nieuw natuurgebied in het IJsselmeer
Een zuiverend natuurgebied, dat nieuw aan te leggen bassins in het IJsselmeer omzoomt en zo moet zorgen dat er schoner oppervlaktewater kan worden ingenomen door de zuiveringsinstallatie. Dat is in het kort het idee achter de klimaatbuffer, die drinkwaterbedrijf PWN samen met partners momenteel onderzoekt en ontwikkelt.
Het systeem moet uiteindelijk zorgen voor meer buffercapaciteit, verbeterde en stabielere waterkwaliteit en minder kwetsbaarheid bij extreme weersomstandigheden. Daarmee is de klimaatbuffer tegelijk een antwoord op effecten van klimaatverandering, ruimtedruk, verduurzaming van de drinkwaterproductie en natuurherstel. “De nieuwe natuur die met de klimaatbuffer wordt ontwikkeld, draagt bij aan een robuustere en stabielere waterkwaliteit van het IJsselmeer als primaire drinkwaterbron. Binnen het LIFE Watersource-project wordt op demoschaal het zuiverende landschap onderzocht en verder ontwikkeld als een lerend systeem.”
Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief
Wat kan de natuur betekenen voor drinkwater?
Tim de Groot is bij PWN aangesteld als onderzoeker water en natuur, met een duidelijke opdracht: onderzoeken hoe een natuurlijk zuiverend landschap vóór de drinkwaterzuiveringsinstallatie kan bijdragen aan een stabielere, toekomstbestendige bron voor drinkwaterproductie. Zijn werk richt zich niet op het maken van drinkwater zelf, maar op de wisselwerking tussen waterkwaliteit en natuurontwikkeling binnen het totale systeem.
“Mijn rol is om uit te zoeken hoe zo’n landschap functioneert,” zegt De Groot. “Wat zijn de voordelen, wat zijn de risico’s en onder welke voorwaarden werkt het? We willen voorkomen dat we aannames doen die later niet blijken te kloppen.”
Onderzoek als fundament onder toekomstkeuzes
De Klimaatbuffer IJsselmeer bij Andijk is geen op zichzelf staand project, maar onderdeel van een bredere beweging binnen PWN en de drinkwatersector om de drinkwatervoorziening robuuster en duurzamer te maken. Centraal daarin staat onderzoek: naar waterkwaliteit, naar klimaatverandering, naar gedrag van gebruikers en naar de grenzen van bestaande systemen.
Naast de klimaatbuffer loopt er bij PWN ook onderzoek naar onderwerpen als PFAS in de waterketen, opwarming van het leidingnetwerk, ondergrondse opslag van drinkwater, duurzame verwerking van restromen, digitalisering van het watersysteem en waterbewustzijn bij klanten. Samen vormen die onderzoeken bouwstenen voor keuzes die het bedrijf de komende decennia moet maken.
Klik hier voor meer informatie over de onderzoeken van PWN.
“Het laat zien dat drinkwaterbedrijven steeds meer vooruit moeten denken,” zegt De Groot. “Niet alleen reageren op problemen, maar proberen ze vóór te zijn.”
Met de Klimaatbuffer IJsselmeer wil PWN de strategische watervoorraad vergroten naar circa vijftig dagen
Zekerheid van bronnen onder druk
Juist dat maakt de klimaatbuffer een spannend project. Drinkwaterbedrijven zijn van oudsher gericht op zekerheid: het water moet altijd uit de kraan komen, onder alle omstandigheden. Natuurlijke systemen passen niet vanzelfsprekend in die logica. Ze zijn dynamisch, seizoensafhankelijk en niet volledig voorspelbaar.
“Toch is niets doen óók een risico,” zegt De Groot. “Klimaatverandering maakt onze bronnen minder stabiel. Hogere temperaturen zorgen voor algengroei, langere droogtes vergroten de kans op verzilting en extreme weersomstandigheden leiden tot grotere schommelingen in waterkwaliteit.”
Extra buffer voor 50 dagen
Het IJsselmeer is voor PWN de belangrijkste bron voor drinkwaterproductie in Noord-Holland. Als het water in het IJsselmeer niet van voldoende kwaliteit is, dan kan het huidige systeem dit ongeveer vijf tot tien dagen overbruggen wanneer de inlaat moet worden gesloten. Met de Klimaatbuffer IJsselmeer wil PWN de strategische watervoorraad vergroten naar circa vijftig dagen. Dat gebeurt door extra waterbuffers te bouwen en deze te combineren met een waterzuiverend natuurgebied van in totaal 250 hectare – waarvan 150 hectare natuur en 100 hectare bekkens.
“Dat landschap en de waterbekkens vertragen het water,” legt De Groot uit. “Deeltjes bezinken, biologische processen komen op gang en pieken in vervuiling worden afgevlakt. Het water dat daarna de zuiveringsinstallatie in gaat, is stabieler. Dat maakt de technische zuivering robuuster, efficiënter en minder energie-intensief.”
Minder energie en minder chemicaliën nodig in de zuiveringsinstallatie
De Groot benadrukt dat natuur geen vervanging is van techniek. “Een moeras maakt geen drinkwater. Dat blijft altijd het werk van de geavanceerdere installaties en duinfiltratie. Natuur kan wél een belangrijke rol spelen in de voorzuivering van het oppervlaktewater. Door natuurlijke processen worden zwevende stoffen, nutriënten en pieken in verontreiniging deels afgevangen, waardoor het water dat de waterzuivering instroomt stabieler is.”
“Moeilijk afbreekbare stoffen zoals PFAS en medicijnresten verdwijnen daarmee niet volledig uit het water”, zegt De Groot. “De winst zit elders: minder chemicaliën, minder energiegebruik, minder reststromen en meer flexibiliteit in het zuiveringsproces. Dat is precies wat je nodig hebt in een tijd waarin extremen toenemen en waar de zuiveringstechnologie steeds verfijnder wordt.”
Met dit onderzoek wordt kennis ontwikkeld die ook relevant is voor de hele watersector in Nederland en daarbuiten
Onderzoek naar wat er mis kan gaan
Tegelijkertijd schuilt daar ook een risico. Natuurlijke systemen kunnen op termijn zelf bronnen worden van stoffen, bijvoorbeeld wanneer planten afsterven of organisch materiaal zich ophoopt. Daarom staat onderzoek centraal in het project, dat valt binnen LIFE Watersource en mede mogelijk wordt gemaakt met subsidie van de Europese Unie. Dit voeren we ook uit met partner (drink)waterbedrijven uit Spanje aangezien zij ook interesse hebben in deze Nature-based Solution. Op het terrein van PWN is een demonstratiegebied van ongeveer één hectare ingericht, waar de komende jaren intensief wordt gemeten aan waterkwaliteit en wordt gemonitord hoe natuur zich ontwikkelt.
“We kijken nadrukkelijk ook naar wat mis kan gaan,” zegt De Groot. “Wanneer wordt een moeras minder effectief? Hoe kun je daarmee omgaan? Wat gebeurt er in de winter? Welke rol spelen macrofauna, vissen en vogels, en beïnvloeden zij de waterkwaliteit? En hoe schaal je inzichten van één hectare op naar een gebied van 150 hectare? Dat zijn vragen waar je geen snelle antwoorden op hebt.”
Met dit onderzoek wordt er kennis ontwikkeld die niet alleen relevant is voor PWN, maar ook voor de hele (drink) watersector in Nederland en daarbuiten.
Meer functies in dezelfde ruimte
Wat de Klimaatbuffer onderscheidt van veel klassieke waterprojecten, is het meervoudige ruimtegebruik. In één gebied komen verschillende functies samen: drinkwaterzekerheid, waterberging, waterveiligheid, recreatie, natuurontwikkeling en ecologisch herstel van het IJsselmeer.
Die benadering sluit aan bij bredere maatschappelijke discussies over ruimtedruk en klimaatadaptatie. “We kunnen het ons niet meer permitteren om elke opgave een eigen plek te geven,” zegt De Groot. “Dan loop je vast. De vraag is hoe je functies slim kunt combineren zonder dat ze elkaar in de weg zitten.”
Van zoetwaterreservoir naar levende natuur
Een belangrijk element daarbij is het waterpeil. Het IJsselmeer wordt al decennialang beheerd als zoetwaterreservoir, met relatief hoge waterstanden in de zomer. Dat is gunstig voor waterbeschikbaarheid, maar ecologisch problematisch. Binnen de Klimaatbuffer IJsselmeer, en in het demonstratieproject LIFE Watersource kan het waterpeil natuurlijker variëren.
Die dynamiek is cruciaal voor natuurontwikkeling, zegt De Groot. “Voor vissen en waterplanten zijn wisselende waterstanden essentieel. Paaigebieden ontstaan juist waar natuurlijke oevers periodiek droogvallen en weer onder water komen.” Door deze dynamiek binnen de buffer toe te staan, ontstaat ruimte voor de ontwikkeling van vegetatie, macro- en microfauna en een geleidelijke land-waterovergang. “Zo versterken we de ecologische verbinding met het IJsselmeer, zonder het hele meer anders te hoeven beheren.”
“Juist door onzekerheid toe te laten, bouw je kennis op waar je later op kunt vertrouwen”
“Onderzoek om het écht te begrijpen”
Voor De Groot is het project ook persoonlijk bijzonder. Hij promoveerde op oceaanonderzoek en werkte jarenlang in de academische wereld. De overstap naar een drinkwaterbedrijf was voor hem geen vanzelfsprekende keuze.
“Wat mij opviel, is hoeveel ruimte PWN geeft aan onderzoek,” zegt hij. “Niet om snel iets te bewijzen, maar om echt te begrijpen wat er gebeurt. Vanuit een academische achtergrond is dat bijzonder. Je krijgt hier de kans om wetenschap direct te verbinden aan maatschappelijke keuzes.”
Die ruimte is volgens hem essentieel. “Als onderzoek alleen dient om een vooraf gekozen oplossing te onderbouwen, leer je weinig. Juist door onzekerheid toe te laten, bouw je kennis op waar je later op kunt vertrouwen.”
Rol van drinkwaterbedrijven als gebiedspartners
De Klimaatbuffer IJsselmeer laat zien hoe de rol van drinkwaterbedrijven verschuift. Ze zijn niet langer alleen producenten van schoon water, maar ook gebiedspartners die meedenken over klimaatadaptatie, natuur en ruimtelijke ordening. Dat vraagt om andere afwegingen en om investeringen die zich niet direct laten terugverdienen.
“Toch denk ik dat deze richting onvermijdelijk is,” zegt De Groot. “De opgaven worden groter, de ruimte schaarser. Dan moet je bereid zijn om verder te kijken dan je eigen kavel.”
