PFAS in drinkwater: 7 antwoorden

In het Nederlandse oppervlaktewater en grondwater worden PFAS aangetroffen. Deze stoffen zijn vanwege hun toxische eigenschappen risicovol voor mens en milieu. Omdat PFAS moeilijk uit water te zuiveren zijn, zitten ook in drinkwater soms spoortjes van PFAS. Hoe zit het precies?

PFAS in drinkwater

Foto: Frans Blok / Shutterstock.com

Vooropgesteld: de spoortjes PFAS die in drinkwater kunnen zitten, zijn niet schadelijk voor de menselijke gezondheid, benadrukt Monique van der Aa, drinkwateronderzoeker bij het RIVM. “Als er al PFAS in drinkwater zitten, dan liggen de concentraties vaak ver onder de wettelijke norm.”

Toch willen drinkwaterbedrijven het liefst helemaal geen PFAS in hun drinkwaterbronnen en zeker niet in drinkwater. Wat zijn PFAS precies? Hoe komen ze in ons drinkwater terecht? En hoe wordt uitstoot van PFAS tegengegaan? De zeven belangrijkste vragen en antwoorden over PFAS op een rijtje:

1. Wat zijn PFAS?

PFAS is de afkorting voor poly- en perfluoralkylstoffen. PFAS zijn stoffen die door de mens zijn gemaakt en dus niet van nature in het milieu voorkomen. Onder PFAS vallen onder meer GenX, PFOA (perfluoroctaanzuur) en PFOS (perfluoroctaansulfonaat). In totaal gaat het om enkele duizenden stoffen.

PFAS worden veelal toegepast in de chemische industrie. De stoffen worden vanwege hun water- en vetafstotende eigenschappen verwerkt in uiteenlopende producten, zoals jassen, pannen, bakpapier, voedselverpakkingen, smeermiddelen, skiwax en blusschuim.

2. Wat zijn de risico’s van PFAS?

“PFAS hebben vaak toxische eigenschappen”, zegt PFAS-onderzoeker Arjen Wintersen van het RIVM. “Sommige stoffen zijn hormoonverstorend of hebben nadelige effecten op de nieren of lever. Daarnaast zijn PFAS slecht of helemaal niet afbreekbaar, waardoor concentraties PFAS zich ophopen in het ecosysteem.”

‘PFAS zijn slecht of helemaal niet afbreekbaar’

PFAS vormen een risico voor zowel mens als milieu. Wintersen: “Zeker voor zwangere vrouwen, baby’s en ongeboren kinderen kunnen hoge doseringen PFAS schadelijk zijn. In de natuur worden PFAS vooral aangetroffen bij dieren hoog in de voedselketen, zoals uilen en mollen. Die voeden zich met dieren waar al PFAS inzitten, zoals wormen of vissen.”

Omdat PFAS vaak nieuwe stoffen zijn, bestaat er veel onbekendheid over hun eigenschappen en exacte schadelijkheid. Voor PFAS waarvan de schadelijkheid wel bekend is, hanteert het RIVM een relatief lage norm voor de aanwezigheid van PFAS in grond of water. Voor GenX ligt de norm bijvoorbeeld op 0,15 microgram per liter water.

3. Hoe komen PFAS in grondwater en oppervlaktewater?

PFAS kunnen zich verspreiden via de lucht, bodem, voedsel en water, zegt Wintersen. “Een deel belandt in het milieu door uitstoot van de industrie. Door neerslag komen PFAS terecht in oppervlaktewater of via de bodem in grondwater. Ook rwzi’s (rioolwaterzuiveringsinstallaties, red.) verspreiden PFAS in oppervlaktewater. Momenteel wordt onderzocht welke specifieke activiteiten voor verontreiniging zorgen, daar is nog geen totaalbeeld van.”

‘PFAS kunnen zich verspreiden via de lucht, bodem, voedsel en water’

Ook door verplaatsing van vervuilde grond of bagger kunnen PFAS in grond- of oppervlaktewater belanden. In gebieden met veel chemische industrie of oude vuilstorten zijn de concentraties PFAS vaak het hoogst. Door uitspoeling naar de ondergrond worden op deze plekken hogere concentraties PFAS in het grondwater aangetroffen.

4. Zitten PFAS ook in drinkwaterbronnen?

Uit recente metingen is gebleken dat 99 procent van de oppervlaktewaterbronnen en 4 procent van de grondwaterbronnen voor de drinkwaterproductie lage concentraties PFAS bevatten. “In oppervlaktewater zitten vaker PFAS, omdat dat water direct in contact staat met de lucht en rwzi’s”, zegt drinkwateronderzoeker Van der Aa. “Bij grondwater duurt het altijd even voordat stoffen de diepere grondwaterlagen bereiken.”

5. Zitten PFAS in ons drinkwater?

Ook in drinkwater worden soms PFAS aangetroffen, zegt Van der Aa. “PFAS zijn moeilijk te zuiveren met traditionele zuiveringstechnieken. Zandfilters halen de deeltjes er nauwelijks uit, met actieve koolfiltratie kun je enkele tientallen procenten verwijderen. Alleen met membraanzuivering, zoals omgekeerde osmose, haal je het overgrote deel PFAS uit het water. Maar dat is wel een dure techniek die veel energie verbruikt. Weinig drinkwaterbedrijven maken dan ook gebruik van membraantechnologie.”

‘Als er al stoffen als PFOS of GenX in drinkwater zitten, dan ligt de hoeveelheid vaak ver onder de wettelijke norm’

De concentraties PFAS in drinkwater zijn echter zo laag dat ze niet schadelijk zijn voor de gezondheid, benadrukt Van der Aa. “Als er al stoffen als PFOS of GenX in drinkwater zitten, dan ligt de hoeveelheid vaak ver onder de wettelijke norm. Wanneer een drinkwaterbron te hoge concentraties PFAS bevat en goede zuivering niet mogelijk is, wordt bij een waterwinning de inname tijdelijk stilgelegd of helemaal gestopt. Burgers lopen dus geen risico.”

6. Hoe wordt PFAS-uitstoot tegengegaan?

Vanwege de ingewikkelde en kostbare zuivering, ligt bij het tegengaan van PFAS-uitstoot de focus op bronaanpak. Wintersen: “Stoffen die in de industrie worden toegepast, moeten volgens de REACH-verordening worden geregistreerd. Per stof moet een inschatting worden gemaakt van de effecten op de waterkwaliteit. Voor PFAS die onder Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS, red.) vallen, gelden extra strenge eisen en zijn speciale vergunningen nodig. Op Europees niveau wordt momenteel gekeken naar een overkoepelende norm voor alle PFAS in plaats van een individuele beoordeling.”

7. Kunnen PFAS worden verboden?

Nederland kijkt samen met andere EU-lidstaten naar een totaalverbod van PFAS voor niet-essentiële toepassingen, zegt Wintersen. “Voor sommige producttoepassingen bestaan betere en minder schadelijke alternatieven voor PFAS. Daardoor zouden dus veel minder PFAS gebruikt hoeven worden. Op dit moment wordt verder nagedacht over welke stoffen niet-essentieel zijn en of er restricties komen voor PFAS in bepaalde consumentenproducten.”

De film Dark Waters gaat over grootschalige lozing van PFAS door het Amerikaanse chemieconcern DuPont in de jaren ’90, waardoor het drinkwater in de staat West-Virginia ernstig verontreinigd raakte. Volgens het Europees Milieuagentschap (EEA) is de film een waarschuwing voor Europa. DuPont (tegenwoordig Chemours) is in Nederland vooral bekend als gebruiker van GenX voor de productie van teflonpannen. De lozing van GenX zorgde een paar jaar geleden voor de nodige controverse vanwege grote verontreiniging in de omgeving van Chemours.  

Deel dit bericht

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *