Geothermie en aardwarmte: voordelen én nadelen

Geothermie (aardwarmte) wordt genoemd als hét duurzame alternatief voor aardgas. Maar is dat wel zo? Zijn onze grondwatervoorraden bijvoorbeeld wel goed beschermd bij deze oprukkende bodemactiviteiten? De voordelen en nadelen van geothermie en aardwarmte op een rij.

geothermie aardwarmte voordelen en nadelen

Wat is geothermie precies?

Geothermie is de wetenschappelijke naam voor aardwarmte. Er wordt onderscheid gemaakt tussen twee typen: ondiepe geothermie (tussen de 0 – 300 meter) en diepe geothermie (tot wel 2500 meter in de bodem).

Wat is ondiepe geothermie?

Niels Hartog, onderzoeker bij KWR Watercycle Research: “Ondiepe geothermie bestaat uit systemen waarmee seizoenale warmte en koude wordt opgeslagen. , zoals bodemwarmtewisselaarsystemen en warmte- en koudeopslag (WKO) systemen. In de zomer wordt warm water uit de ondiepe ondergrond opgeslagen om ‘s winters mee te verwarmen, in de winter wordt koud water opgeslagen om ’s zomers mee te koelen.” Deze systemen worden met name ingezet in stedelijk gebied en in woonwijken.

Wat zijn ‘open’- een ‘gesloten’ systemen?

Hartog: “Een bodemwarmtewisselaarsystemen is een gesloten systeem. Hier vindt uitwisseling van thermische energie plaats over de wand van een buis in de grond. Bij een WKO wordt warm en koud water verpompt en opgeslagen in de bodem. Omdat hier actief water in en uit de zandlagen in de bodem gepompt wordt spreekt men hier ook wel van “open” systemen.

Wat is diepe geothermie?

Bij diepe geothermie wordt met een pomp water met een temperatuur van 80 á 90 graden uit de bodem gehaald. In de diepe ondergrond is het namelijk warmer, vandaar de term aardwarmte. “Dat kan het hele jaar door, omdat de seizoenen geen invloed hebben op de temperatuur in de diepe ondergrond. De glastuinbouw is hier een jaar of tien geleden mee begonnen. Nu wordt steeds meer gekeken hoe diepe geothermie ook in bewoond gebied kan worden ingezet als alternatief voor gas.”

‘Diepe geothermie wordt genoemd als alternatief voor gas’

Is het een oneindige bron van energie?

Diepe geothermie is niet per definitie een oneindige bron van energie. De warmte wordt weggehaald uit de bodem en die wordt telkens gedeeltelijk aangevuld. Na verloop van tijd kan het systeem minder efficiënt worden. Wat betreft CO2-uitstoot is het wel veel duurzamer dan het gebruik van fossiele brandstoffen.

Aardwarmte: voordelen

  • Duurzame bron van energie
  • Geen CO2-uitstoot

Aardwarmte: nadelen

  • Hoge kosten aanleg
  • Klein risico op aardbevingen
  • Risico’s op verontreiniging grondwater

Wat is de invloed van geothermie op drinkwatervoorraden?

Grondwatervoorraden die worden gebruikt voor drinkwaterproductie bevinden zich op dieptes tot 320 meter in de bodem. Deze voorraden worden beschermd door een tientallen meters diepe kleilaag. Bij geothermische praktijken wordt water (dat dus niet wordt gebruikt voor drinkwaterproductie) verplaatst of worden vloeistoffen door buizen in de bodem geleid. Voor zulke systemen moet er in de bodem worden geboord. Aangezien geothermieactiviteiten vaak op honderden meters diepte plaatsvinden, kan het dus zijn dat er door grondwatervoorraden heen moet worden geboord. In een rapport van KWR uit 2016 zette Hartog een aantal risico’s voor grondwatervoorraden uiteen:

Geothermie: drie risico’s voor drinkwater

Risico 1: Het boren gaat niet goed

Het doorboren van grondwaterpakketten door onvoldoende afdichting van scheidende lagen kan zorgen voor grondwaterverontreiniging. Ook kan boorspoeling met potentieel verontreinigde stoffen indringen in een watervoerende laag (aquifer) of grondwaterpakketten. En verontreinigingen in de ondiepere ondergrond kunnen door doorboring van een afschermende laag onder deze laag terecht komen.

Risico 2:  Grondwaterkwaliteit achteruit door restwarmte

De mate van warmte-uitstraling vanuit de put kan leiden tot veranderingen in grondwaterkwaliteit. Grondwater mag namelijk niet warmer zijn dan 25 graden. Welke kwaliteitsveranderingen kunnen ontstaan is onbekend en waarschijnlijk sterk locatieafhankelijk.

Risico 3: Verontreiniging door oude olie- en gasputten

De nabijheid van oude verlaten olie- en gasputten nabij de injectieput van geothermiesystemen leidt tot een risico voor grondwater. Oude putten zijn mogelijk aangetast of onvoldoende afgesloten. Hierdoor kan er formatiewater uit het geothermisch reservoir via een oude put omhoog komen en in het grondwater belanden.

Bij elke vorm van geothermie zijn er risico’s voor drinkwaterbronnen

Geothermie: niet in drinkwatergebieden

Bij diepe geothermie maar ook bij de ondiepe WKO-systemen zijn er dus risico’s voor de grondwatervoorraden die we als bron gebruiken voor drinkwater. De drinkwaterbedrijven, maar ook de SodM (Staatstoezicht op de Mijnen) zijn daarom kritisch over mijnbouwactiviteiten zoals diepe geothermie in alle drinkwaterwingebieden en gebieden met strategische grondwaterreserves. Ook provincies hebben WKO en geothermie daarom uitgesloten in beschermingsgebieden en boringvrije zones rond bestaande winningen. Deze uitsluiting van geothermie in drinkwatergebieden heeft het Rijk overgenomen in de (ontwerp) Structuurvisie Ondergrond.

Duidelijke regels en strenge eisen nodig

Voor ondiepe geothermie, dus de WKO’s, wordt gewerkt aan duidelijker regels en strengere eisen voor een vergunning voor aardwarmtesystemen. Hartog: “Daarmee voorkom je dat er cowboys op de markt komen en geef je goede bedrijven elders de kans om een betrouwbaar en veilig systeem aan te leggen, in samenspraak met de provincie en het lokale drinkwaterbedrijf.”

‘Veiligheidscultuur een probleem’

Maar bij diepe geothermie zijn er nog niet duidelijke regels. Bovendien maken de drinkwaterbedrijven zich zich zorgen over de veiligheidscultuur in de geothermie-sector. Volgens een rapport van de SodM is die namelijk niet goed en ligt de focus niet zozeer op veiligheid, maar vooral op kostenbesparing.

Er is niet vastgelegd hoe monitoring geregeld moet zijn

‘Monitoring niet goed geregeld’

Het gaat er vooral om hoe je de boringen en putconstructies uitvoert, zegt Hartog. “Het gaat erom waar je boort, hoe je boort en hoe je een gat afdicht. Ook het materiaal voor de putten en de hoeveelheid wanden zijn belangrijk. Het systeem moet zo waterdicht mogelijk zijn.” Volgens de critici ligt hierin juist het probleem. Om geothermie veilig uit te voeren, is goede monitoring nodig, zodat eventuele problemen kunnen worden gedetecteerd en er razendsnel maatregelen kunnen worden genomen als het misgaat. In de regels is echter niet vastgelegd hoe die monitoring geregeld moet worden.

Is ‘veilige’ geothermie mogelijk?

Absoluut, zegt Hartog. Het is geen kwestie van het een of het ander, het is vooral hoe je het doet. Het is belangrijk drinkwaterbedrijven bij de ontwikkeling te betrekken. “Die bezitten een schat aan kennis over de bodem. Zij weten dus precies wat nodig is om grondwatervoorraden goed te beschermen.”

Provinciale samenwerking

In verschillende gebieden werken de Provincie, drinkwaterbedrijven en producenten van geothermie al intensief samen voor goede afspraken. Zo is er in Noord-Brabant een ‘green deal’ gesloten waarin onder meer staat waar wel en geen ondergrondse activiteiten mogen plaatsvinden. In Gelderland is een vergelijkbaar samenwerkingsverband.

‘Samenwerken aan oplossing’

Volgens Hartog is er geen andere keus dan een goede samenwerking tussen alle betrokken partijen. “We willen van het gas af, duurzaam energie opwekken en tegelijkertijd hoogwaardig en betaalbaar kraanwater. Dat kan, maar dan moeten we constructief samenwerken en niet een onderlinge strijd aangaan. Dat werkt averechts. In een nieuw onderzoeksprogramma kijken we nu hoe waterkennis sectorbreed kan worden ingezet in de circulaire economie.”

Snelle groei

De gas- en energietransitie in Nederland gaat momenteel in een rap tempo. Voor ondiepe open geothermiesystemen wordt een flinke groei voorspeld: momenteel zijn er 3.000 open bodemenergiesystemen, in 2023 moeten dat er 8.000 zijn. Waar die precies moeten komen is nog onbekend. Ook voor de toekomstige drinkwatervoorziening zijn nog aanvullende grondwaterreserves nodig die aangewezen moeten worden. Provincies en drinkwaterbedrijven zijn daarom bezig met een verkenning hoe beide ruimteclaims gerealiseerd kunnen worden. Functiescheiding is daarbij het uitgangspunt.

Maatwerk nodig

De kennis die de afgelopen jaren is opgedaan en de afspraken die zijn gemaakt, hebben volgens Hartog gezorgd voor een soort landelijke blauwdruk. “Vervolgens kijk je elke keer per locatie aan welke specifieke eisen een geothermische systeem moet voldoen. De ondergrond is namelijk overal weer anders en de kleilagen verschillen in dikte.”

‘Duurzaam, maar niet zonder risico’

Tot slot benadrukt Hartog dat we onze ogen niet moeten sluiten voor mogelijk negatieve effecten op de omgeving. “Ik vergelijk het vaak met de opkomst van de een elektrische auto: een duurzame ontwikkeling, maar je kunt er nog wel iemand mee aanrijden. Kortom, dat een ontwikkeling in brede zin en op langere termijn positief is, betekent niet er geen gevaren zijn.”

Deel dit bericht

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *