Dit kun je als gemeente doen om de kwaliteit en beschikbaarheid van (drink)water te vergroten
Als gemeente heb je diverse taken en verantwoordelijkheden in de openbare ruimte, ook als het gaat om drinkwater. Vanuit de zorgplicht voor een duurzame drinkwatervoorziening moet je bijvoorbeeld zorgen voor bescherming van bronnen en voldoende water voor drinkwaterproductie. Met schaarser wordende ruimte, de energietransitie en de woningbouwopgave is dat een steeds grotere uitdaging. Wat kun je als gemeente doen om te zorgen dat er nu en in de toekomst voldoende water van goede kwaliteit beschikbaar is voor de drinkwatervoorziening?
Volg de laatste ontwikkelingen via onze LinkedIn pagina.
Aandacht voor drinkwater in beleid en ruimtelijke plannen kan voor gemeenten een behoorlijke opgave zijn. Je moet namelijk ook rekening houden met andere belangen, zoals woningbouw, energie, landbouw, natuur en industrie. Daarnaast beschikt niet elke gemeente over de benodigde kennis en capaciteit om vraagstukken rond water en drinkwater voldoende op het netvlies te hebben.
Invulling geven aan zorgplicht
De Omgevingswet schrijft voor dat je als gemeente ‘een expliciete zorgplicht hebt voor de fysieke leefomgeving, waaronder voor water en watersystemen’. Hieraan geef je invulling met de volgende 4 taken:
- Het beschermen van bronnen
- Het stimuleren van waterbesparing
- Regievoering in de ondergrond
- Het bieden van ruimte voor waterwinning
Hoewel deze taken voor elke gemeente hetzelfde zijn, kan de problematiek regionaal wel verschillen. Zo hebben sommige gemeenten vooral uitdagingen rondom waterkwaliteit of vergunningsgruimte, terwijl andere meer kampen met drukte in de ondergrond of een sterke groei van de watervraag door de woningbouwopgave.
1: Beschermen van bronnen
Het overgrote deel van het water in Nederland voldoet niet aan de normen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW). Zowel in grond- als oppervlaktewater worden te hoge concentraties stoffen aangetroffen, zoals bestrijdingsmiddelen, medicijnresten en industriële stoffen. Ook nieuwe stoffen vormen een bedreiging voor de waterkwaliteit. Het gevolg is dat drinkwaterbedrijven steeds meer moeten zuiveren.
Regels voor activiteiten
Als gemeente ben je verantwoordelijk voor het beschermen van drinkwaterbronnen. In het omgevingsplan kun je regels vastleggen voor activiteiten die beperkt of niet zijn toegestaan in waterwingebieden en grondwaterbeschermingsgebieden. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om activiteiten uit de landbouw en industrie die verontreinigingen kunnen veroorzaken of beschermende kleilagen boven grondwatervoorraden kunnen aantasten.
Vaak hebben provincies in een omgevingsverordening al bepaald wat wel en niet mag in een waterwingebied of grondwaterbeschermingsgebied. Deze regels kun je overnemen of eventueel strenger maken. Als gemeente ben je ook verantwoordelijk voor het toezicht en de handhaving, vaak met ondersteuning van omgevingsdiensten.
Ontwikkeling van natuur
In een omgevingsplan kun je ook regels stellen met betrekking tot de ontwikkeling van natuur. Biodiversiteit heeft een positieve invloed op de waterkwaliteit, zowel boven als onder de grond. Als gemeente kun je bijvoorbeeld verplichtingen opleggen voor grondeigenaren om natuurlijke oevers aan te leggen langs een watergang of voor natuurinclusief bouwen in de ruimtelijke omgeving.
- In dit artikel lees je welke instrumenten je als gemeente kunt inzetten om vervuiling van drinkwaterbronnen tegen te gaan.
- In dit artikel lees je over de taakverdeling tussen verschillende overheden als het gaat om bescherming van grond- en oppervlaktewater.
2: Stimuleren van waterbesparing
Als gemeente speel je een belangrijke rol bij het bevorderen van zuinig watergebruik en het verminderen van de drinkwatervraag. In het Nationaal Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing is als doel gesteld om in 2035 het drinkwatergebruik per persoon terug te brengen van 118 liter naar 100 liter. Als gemeente geef je hier lokaal samen met partners, zoals een drinkwaterbedrijf en waterschap, invulling aan. Bijvoorbeeld met het opzetten en ondersteunen van besparingscampagnes en voorlichting aan inwoners.
Watervriendelijk bouwen
De woningbouwopgave legt een grote druk op de drinkwatervoorziening. Watervriendelijk bouwen biedt een kans om het watergebruik per huishouden (drastisch) te verminderen. Een watervriendelijke woning of woonwijk biedt ruimte voor bijvoorbeeld opvang van regenwater en het gebruik hiervan voor bijvoorbeeld het besproeien van de tuin.
In sommige steden wordt in wijken ook geëxperimenteerd met het hergebruik van grijs water, zoals douchewater. Dit is alleen wel wat kostbaarder en complexer, bijvoorbeeld qua eisen. Zo moeten in alle gevallen risico’s voor de volksgezondheid kunnen worden uitgesloten. In januari 2026 schreef toenmalig minister Tieman (IenW) een aanbeveling om grijswatersystemen niet in het Besluit bouwwerken leefomgeving te verplichten.
Verplichte maatregelen en financiering
Als gemeente kun je watervriendelijk bouwen op verschillende manieren stimuleren. Zo kun je bijvoorbeeld bepaalde maatregelen, zoals opvang van regenwater, verplicht stellen voor projectontwikkelaars en aannemers. Ook kun je bewoners een financiële bijdrage geven wanneer ze een waterbesparend systeem in hun woning plaatsen, zoals de gemeente Súdwest-Fryslân doet.
Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief
3: Regievoering in de ondergrond
Het wordt steeds drukker in de ondergrond. Door de energietransitie rollen verschillende gemeenten warmtenetten uit en er worden bodemenergiesystemen aangelegd. De energietransitie zorgt ook voor een toename van elektriciteitskabels. Daarnaast zijn telecombedrijven bezig met de uitbreiding van hun glasvezelnetwerk.
Inrichting en beheer ondergrond
In de openbare ruimte ben je als gemeente regievoerder in de ondergrond. Hierbij gaat het om de inrichting, maar soms ook het beheer van de ondergrondse infrastructuur. Hieronder vallen onder meer drinkwaterleidingen, het rioolstelsel, gasleidingen, elektriciteits- en glasvezelkabels en het warmtenet. Daarnaast ben je verantwoordelijk voor vergunningverlening en toezicht op gesloten bodemenergiesystemen, zoals Warmte- en koudeopslag (WKO’s).
- In dit artikel vind je 9 tips over hoe je als gemeente kunt optreden als regisseur van de ondergrond.
Afstand tussen kabels en leidingen
In het omgevingsplan leg je vast op welke plek in de ondergrond iets aangelegd mag worden. Ook kun je als gemeente regels stellen voor afstanden tussen bepaalde leidingen. Voor drinkwaterleidingen is dit van belang, omdat een leiding kan opwarmen wanneer deze bijvoorbeeld te dicht bij een stroomkabel of warmtenet ligt. Om de kwaliteit van drinkwater te waarborgen, mag het niet warmer worden dan 25 graden.
Bodemenergiesystemen
Bodemenergiesystemen leggen niet alleen beslag in de ondergrondse ruimte, maar brengen ook risico’s met zich mee. Zo kunnen ze bij de aanleg beschermende grondlagen beschadigen, waardoor verontreinigd water zich kan verplaatsen. De precieze effecten van bodemenergiesystemen op grondwater zijn nog niet goed in beeld.
Werkzaamheden in de ondergrond
In de ondergrond komen er niet alleen leidingen en kabels bij, er ligt ook een grote vervangingsopgave. Onder meer voor drinkwaterleidingen en de riolering. Bij werkzaamheden in de ondergrond kan graafschade optreden. Dit brengt extra kosten, maar ook risico’s voor drinkwater met zich mee.
Voor risicovolle graafwerkzaamheden kun je als gemeente een vergunningplicht opnemen. Vervolgens moet je controleren of de werkzaamheden worden uitgevoerd volgens de regels. Om werkzaamheden in de ondergrond zo efficiënt mogelijk te laten verlopen, bundelen drinkwaterbedrijven, gemeenten en andere partijen steeds vaker hun krachten.
4: Ruimte bieden voor waterwinning
Drinkwaterbedrijven door heel Nederland zijn op zoek naar nieuwe locaties om water in te nemen voor drinkwaterproductie. Niet alleen om meer drinkwater te kunnen produceren, maar ook om minder afhankelijk te zijn van een of enkele bronnen. Zo zoeken Dunea en Oasen in Zuid-Holland naar nieuwe bronnen en Brabant Water in het zuiden van het land.
Ruimte voor inname- en productielocatie
Hoewel provincies (grondwater), waterschappen (regionaal oppervlaktewater) en Rijkswaterstaat (grote rivieren) gaan over de vergunningverlening, heb je als gemeente wel een rol bij de zoektocht en het in gebruik nemen van nieuwe bronnen. Met name als het gaat om het bieden van ruimte voor de inname- en productielocatie. Dit betekent dat bepaalde andere activiteiten hier niet (meer) of in beperkte mate kunnen plaatsvinden. Denk aan landbouw, industrie of woningbouw.
Nauwe samenwerking
Keuzetrajecten voor nieuwe waterwinningen gebeuren in nauwe samenwerking tussen drinkwaterbedrijven, gemeenten en andere lokale stakeholders. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om grondeigenaren, natuurorganisaties, agrariërs en inwoners. Er wordt niet alleen gekeken naar wat niet meer mag, maar ook hoe functies binnen het gebied elkaar kunnen versterken, zoals waterwinning, natuurontwikkeling en recreatie.
