Geothermie en aardwarmte: voordelen én nadelen

Geothermie (aardwarmte) en bodemenergiesystemen worden door de overheid gezien als een van duurzame alternatieven voor aardgas. Maar deze bodemactiviteiten kunnen een risico zijn voor onze grondwatervoorraden, een belangrijke drinkwaterbron. De voordelen en nadelen van geothermie en aardwarmte op een rij.

Volg de laatste ontwikkelingen via onze LinkedIn pagina.

Geothermie en bodemenergie in het kort:

  • Geothermie: gebruik van aardwarmte uit de diepe ondergrond (tussen de 500 meter en 6 kilometer), nu nog vooral toegepast voor kassen en industrie. Geothermie valt onder de Mijnbouwwet, waar het ministerie van Economische Zaken & Klimaat bevoegd gezag voor is.
  • Open bodemenergiesystemen, ofwel warmtekoudeopslag (WKO): grondwater wordt vanuit een diepte tussen de 20 en 300 meter naar boven gehaald om huizen en gebouwen te verwarmen of af te koelen. Provincies zijn vergunningverlener en toezichthouder.
  • Gesloten bodemenergiesystemen, ofwel bodemwarmtewisselaars: met het pompen van water met antivriesmiddel door een warmtewisselaar wordt op een diepte van 20 tot 50 meter warmte of koude aan de bodem onttrokken. Gemeenten zijn vergunningverlener en toezichthouder.
  • In de zomer van 2026 wees de Raad van State bezwaren van drinkwaterbedrijf Dunea en de provincie Zuid-Holland tegen vier eerder verstrekte ‘aardwarmte-vergunningen’ af, die volgens hen risico’s zouden kunnen opleveren voor de drinkwatervoorziening.

Wat is geothermie of aardwarmte precies?

Geothermie (ook wel geothermische energie) is de wetenschappelijke naam voor aardwarmte. De thermische energie wordt dieper dan 500 meter gewonnen en valt onder de Mijnbouwwet. Voor deze aardwarmte zijn twee putten nodig. Uit één put komt het warme water omhoog, uit de andere put gaat het gebruikte afgekoelde water weer de grond in. De termen aardwarmte en geothermie worden vaak door elkaar gebruikt. Ondiepe boringen noemen we vaker aardwarmte.

Bij geothermie wordt met een pomp water met een temperatuur van 80 á 90 graden uit de bodem gehaald. In de diepe ondergrond is het namelijk warmer, vandaar de term aardwarmte.

Is geothermische energie een oneindige bron van energie?

Aardwarmte is niet per definitie een oneindige bron van energie. De warmte wordt weggehaald uit de bodem en die wordt telkens gedeeltelijk aangevuld. Na verloop van tijd verliest het systeem daardoor mogelijk efficiëntie. Wat betreft CO2-uitstoot is het wel veel duurzamer dan het gebruik van fossiele brandstoffen. De overheid zet in op het gebruik van aardwarmte en streeft ernaar in 2050 ruim tien keer zoveel aardwarmte te produceren (80 petajoule) als in 2025 (7,7 petajoule). Ondanks een verviervoudiging van het gebruik van aardwarmte, stagneert de groei sinds 2025. Om de 2050-doelen (80 PJ) te halen is een grote versnelling nodig.

Geothermie als aardwarmte: voordelen

  • Duurzame bron van energie
  • Geen CO2-uitstoot

Geothermie als aardwarmte: nadelen

  • Hoge kosten aanleg
  • Klein risico op aardbevingen bij geothermie
  • Risico’s op verontreiniging grondwater

Wat is de invloed van geothermie op drinkwatervoorraden?

Grondwatervoorraden die worden gebruikt voor drinkwaterproductie bevinden zich op dieptes tot 320 meter in de bodem. Deze voorraden worden beschermd door een tientallen meters diepe kleilaag. Bij geothermische praktijken wordt water (dat dus niet wordt gebruikt voor drinkwaterproductie) verplaatst of worden vloeistoffen door buizen in de bodem geleid. Voor zulke systemen moet er in de bodem worden geboord. Aangezien geothermieactiviteiten vaak op honderden meters diepte plaatsvinden, kan het dus zijn dat er door grondwatervoorraden heen moet worden geboord.

Ontvang 1x per maand updates over de energietransitie en drinkwater via onze nieuwsbrief:

Wat zijn open bodemenergiesystemen (WKO’s)?

Bij een WKO-systeem wordt grondwater vanuit een diepte tussen de 20 en 300 meter naar boven gehaald om een gebouw te verwarmen of af te koelen.

Bij een WKO wordt warm en koud water verpompt en opgeslagen in de bodem. Hiervoor zijn één of meerdere koude en warme bronnen nodig. Een leidingstelsel verbindt beide bronnen. Omdat hier actief water in en uit de zandlagen in de bodem gepompt wordt spreekt men hier ook wel van “open” systemen. Deze systemen worden met name ingezet in stedelijk gebied.

Duidelijke regels en strenge eisen nodig

Voor open bodemenergiesystemen, dus de WKO’s, wordt gewerkt aan duidelijker regels en strengere eisen voor een vergunning voor aardwarmtesystemen.

Wat zijn ‘gesloten’ systemen?

Bij een ‘gesloten’ systeem vindt de warmte- en koude-uitwisseling met het grondwater plaats in een gesloten buizenstelstel in de ondergrond. Dit gebeurt op een diepte tussen de twintig  en vijftig meter. Bij een gesloten bodemenergiesysteem wordt geen grondwater verplaatst, in tegenstelling tot een open systeem (WKO). De circulatievloeistof neemt de temperatuur van de omliggende bodem over. Het aantal gesloten bodemenergiesystemen neemt door de energietransitie een hoge vlucht. Sommige blijven onder de radar. Bij de aanleg van gesloten systemen moeten de kleilagen die het diepe grondwater beschermen, na het doorboren weer goed worden hersteld. Als dat niet gebeurt, is dat een risico voor de kwaliteit van het grondwater.

Geothermie en WKO’s: drie risico’s voor drinkwater

Risico 1: Het boren gaat niet goed

Het doorboren van grondwaterpakketten door onvoldoende afdichting van scheidende lagen kan zorgen voor grondwaterverontreiniging. Ook kan boorspoeling met potentieel verontreinigde stoffen indringen in een watervoerende laag (aquifer) of grondwaterpakketten. En verontreinigingen in de ondiepere ondergrond kunnen door doorboring van een afschermende laag onder deze laag terecht komen.

Risico 2: Grondwaterkwaliteit achteruit door restwarmte

De mate van warmte-uitstraling vanuit de put kan leiden tot veranderingen in grondwaterkwaliteit. Grondwater mag namelijk niet warmer zijn dan 25 graden. Welke kwaliteitsveranderingen kunnen ontstaan is onbekend en waarschijnlijk sterk locatieafhankelijk.

Risico 3: Verontreiniging door oude olie- en gasputten

Oude verlaten olie- en gasputten rondom een injectieput van geothermiesystemen leiden tot een risico voor grondwater. Oude putten zijn mogelijk aangetast of onvoldoende afgesloten. Hierdoor kan er formatiewater uit het geothermisch reservoir via een oude put omhoog komen en in het grondwater belanden.

Bij elke vorm van geothermie zijn er risico’s voor drinkwaterbronnen

Aardwarmte: niet in drinkwatergebieden

Bij geothermie en WKO’s zijn er dus risico’s voor de grondwatervoorraden die we als bron gebruiken voor drinkwater. Daarom is boren voor aardwarmte sinds 1 juli 2024 met de komst van de Mijnbouwwet verboden in alle drinkwaterwingebieden en gebieden met strategische grondwaterreserves. Dat betekent dat ook provincies WKO en geothermie hebben uitgesloten in beschermingsgebieden en boringvrije zones rond bestaande winningen.

Zomer 2026: bezwaren drinkwaterbedrijf en provincie afgewezen

Toch wees de Raad van State in september 2026 de bezwaren van drinkwaterbedrijf Dunea en de provincie Zuid-Holland tegen vier vergunningen voor het zoeken naar aardwarmte af. Dunea en de provincie Zuid-Holland maakten bezwaar, omdat het zoeken en winnen van aardwarmte volgens hen gevolgen kan hebben voor het grondwater en daarmee voor de drinkwatervoorziening.Wel kregen Dunea en de provincie het recht om als belanghebbenden bezwaar te mógen maken tegen dergelijke vergunningen.

Rapport SODM: ‘Veiligheidscultuur een probleem’

Bij geothermie zijn er nog geen duidelijke regels. Bovendien maken de drinkwaterbedrijven zich zorgen over de veiligheidscultuur in de geothermie-sector. Uit een rapport van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) blijkt onder meer dat het naleven van wet- en regelgeving nog niet op het gewenste niveau is. Het SodM zorgt voor verscherpt toezicht op de geothermiesector.z

Samenwerking essentieel

In verschillende gebieden werken de Provincie, drinkwaterbedrijven en producenten van geothermie al intensief samen voor goede afspraken. Zo is er in Noord-Brabant een ‘green deal’ gesloten waarin onder meer staat waar wel en geen ondergrondse activiteiten mogen plaatsvinden. In Gelderland is een vergelijkbaar samenwerkingsverband.

Functiescheiding als uitgangspunt

De gas- en energietransitie in Nederland gaat momenteel in een rap tempo. Voor WKO-systemen wordt een flinke groei voorspeld: momenteel zijn er 3.000 open bodemenergiesystemen, in 2023 zouden dat er 8.000 moeten zijn. Waar die precies moeten komen, is nog onbekend. Ook voor de toekomstige drinkwatervoorziening zijn nog aanvullende grondwaterreserves nodig die aangewezen moeten worden. Provincies en drinkwaterbedrijven zijn daarom bezig met een verkenning hoe beide ruimteclaims gerealiseerd kunnen worden. Functiescheiding is daarbij het uitgangspunt.

Energietransitie

Deel dit artikel

Gerelateerde artikelen

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Reacties

1
  • Anoniem
    H. van Doormaal
    Kunt u mij vertellen wat er als warmte of koude middel gebruikt wordt bij kleinschalige gesloten warmtenetten voor 1 of meerdere woningen?
    Beantwoorden