Nitraatrichtlijn: gezamenlijke aanpak nitraatuitspoeling

Te veel nitraat in water kan schadelijk zijn voor de gezondheid. Toch wordt op verschillende plekken in het Nederlandse grondwater de nitraatnorm van 50 mg/l overschreden. In het zesde Actieprogramma Nitraatrichtlijn van de minister van LNV is het beleid gericht op minder nitraatuitspoeling samengevat.

nitraatuitspoeling nitraatrichtlijn

Drinkwaterbedrijven moeten in staat zijn om uit een zo schoon mogelijke bron drinkwater te produceren, of dat nou grondwater, geïnfiltreerd duinwater of oppervlaktewater betreft. Grondwater is als bron in het algemeen van hogere kwaliteit dan oppervlaktewater. Het staat minder snel bloot aan vervuiling en het water dat de bodem insijpelt wordt vaak op natuurlijke wijze gezuiverd door beschermende zand- of kleilagen. Maar ook in grondwater kunnen verontreinigingen belanden. Bijvoorbeeld door nitraatuitspoeling, veelal afkomstig van bemesting in de landbouw.

Wat is nitraatuitspoeling?

In mest zit nitraat, een stof die planten gebruiken om te groeien. Als er meer nitraat in de zogenoemde wortelzone zit dan planten kunnen gebruiken, spoelt dit overtollige nitraat door bijvoorbeeld regenval naar het grondwater toe.

Wettelijke nitraatnorm

Hoewel nitraat van nature ook voorkomt in voedingsmiddelen zoals groente, kunnen te hoge concentraties schadelijk zijn voor baby’s, mensen met een zwakke gezondheid en het milieu. Daarom mag een liter grond- of oppervlaktewater volgens de Europese Nitraatrichtlijn niet meer dan 50 milligram nitraat bevatten. Drinkwaterbedrijven leveren dan ook alleen drinkwater waarin het nitraatgehalte (ver) onder die wettelijke norm zit. Als in een bepaalde grondwaterbron meer nitraat zit dan de wettelijke norm, wordt actie ondernomen.

In meer dan 30 grondwaterbeschermingsgebieden wordt de nitraatnorm overschreden of dreigt dat te gebeuren

Normoverschrijding beschermingsgebieden

Mede door strengere regelgeving op basis van de Nitraatrichtlijn uit 1991 is het nitraatgehalte in de Nederlandse bodem en grondwater sinds de jaren ’80 flink gedaald. Toch kampen verschillende gebieden in ons land nog met een te hoog nitraatgehalte of zitten ze tegen de kritische grens aan. In ongeveer 34 grondwaterbeschermingsgebieden die van belang zijn voor de drinkwaterwinning in Nederland wordt de nitraatnorm overschreden of dreigt dat te gebeuren.

Oorzaken nitraat in bodem

Ook in Limburg is het nitraatgehalte op verschillende plekken nog niet op het gewenste niveau, zegt Harry ter Heegde, beleidsmedewerker bij de provincie Limburg. Dat heeft volgens hem twee belangrijke redenen. “In deze regio bevinden zich veel landbouwbedrijven. Veehouderijen produceren veel mest, die akkerbouwers weer gebruiken op hun land. Daarnaast speelt ook de grondsoort een rol. In Limburg hebben we löss- en zandgrond. Daarin wordt nitraat veel minder afgebroken dan in klei- of veengrond.”

Zesde Actieprogramma Nitraatrichtlijn

Bij het verlagen van het nitraatgehalte in grondwater spelen landbouwbedrijven dus een belangrijke rol. Vanuit het Rijk gelden voor agrariërs diverse voorschriften en regels voor de toepassing van mest zoals de maximale hoeveelheden stikstof en fosfor die op het land gebracht mogen worden en het bijhouden van de mestboekhouding. De provincie heeft mogelijkheden om specifiek in grondwaterbeschermingsgebieden te zorgen dat nitraatuitspoeling zo veel mogelijk wordt voorkomen.

Aanpak in provincie

In het zesde Actieprogramma Nitraatrichtlijn zijn strengere landelijke regels afgekondigd. Op basis daarvan ondertekenden provincies, land- en tuinbouworganisatie LTO, Vewin en de ministeries van LNV en I&W in 2017 een akkoord waarin ze afspraken de nitraatuitspoeling in de bedreigde grondwaterbeschermingsgebieden terug te dringen tot onder de norm. Dit akkoord is uitgewerkt in regionale uitvoeringsovereenkomsten, dat Limburg eind vorig jaar ondertekende met de Limburgse Land- en Tuinbouwbond  LLTB en WML.

“Landbouwadviseurs helpen de optimale nutriëntenbehoefte voor een gewas te bepalen”

Advies op maat voor akkerbouwers

Ter Heegde legt uit wat daarin werd afgesproken: “Met individuele landbouwers in grondwaterbeschermingsgebieden worden op basis van vrijwilligheid afspraken gemaakt over de maatregelen die nodig zijn om de nitraatuitspoeling te beperken. Gespecialiseerde landbouwadviseurs gaan bij de agrariërs langs om per bedrijf op maat gemaakte maatregelen te bespreken. Dat kan bijvoorbeeld door de optimale nutriëntenbehoefte voor een gewas te bepalen, zodat een optimale productie bij een zo laag mogelijke uitspoeling van nitraat kan worden bereikt.”

Financiering advies en monitoring

Tot 2022 stellen het Rijk, de Provincie en WML gezamenlijk 1,8 miljoen euro beschikbaar voor Limburg. Dat geld wordt hoofdzakelijk besteed aan het advies voor landbouwbedrijven en gedeeltelijk aan de monitoring. Zo kan worden bepaald of de genomen maatregelen ook daadwerkelijk effect hebben.

Veel deelnamebereidheid

Ondanks de vrijwillige basis van de afspraken verwacht Ter Heegde veel deelnamebereidheid bij de landbouwbedrijven. “In het zuiden van de provincie heeft een vergelijkbare aanpak bij het programma Duurzaam Schoon Grondwater veel succes gehad. De urgentie die landbouworganisatie LLTB voelt, sijpelt door naar de agrariërs. Een deel doet mee vanuit een groen hart, een ander deel vanwege de bedrijfseconomische voordelen die efficiëntere bemesting kan hebben.”

Aanscherping regels

Maar een nog belangrijker argument voor deelname is volgens Ter Heegde het behoud van derogatie, de toestemming van de Europese Commissie om meer mest op het land te brengen dan volgens de EU-norm zou mogen. “Wanneer agrariërs niet vrijwillig meewerken of onvoldoende voortgang wordt geboekt, wordt aanscherping van de wettelijke regels onvermijdelijk. Alle partijen, zeker ook de landbouwers, zijn zich bewust van de economische gevolgen die zo’n aanscherping kan hebben. Het actieprogramma is dan ook een nadrukkelijke oproep tot vrijwillige medewerking.”

Als agrariërs conform het advies gaan bemesten, kan dat al snel leiden tot een flinke afname van het nitraatgehalte

Snelle winst ondiepe bodem

De maatregelen kunnen al op korte termijn vruchten afwerpen, zegt Ter Heegde. “Als agrariërs conform het advies gaan bemesten, kan dat op hun bedrijf al snel leiden tot een flinke afname van het nitraatgehalte op geringe dieptes. In het diepere grondwater zit dan nog wel een nitraatvoorraad van de afgelopen decennia. Die voorraad zal met de huidige maatregelen in de loop der jaren op natuurlijke wijze moeten verdwijnen.”

Vooral preventief

Ter Heegde benadrukt dat het drinkwater dat WML produceert altijd onder de wettelijke nitraatnorm zit. Een speciale nitraatzuivering naast de gebruikelijke zuivering van het grondwater is dan ook niet nodig. Wel wordt het nitraatgehalte continu gemonitord. “Als we nu niks doen, bestaat de kans dat in de toekomst de normen wel worden overschreden. Dat betekent lastigere en duurdere zuivering. En we willen drinkwater natuurlijk zo betaalbaar mogelijk houden.”

Deel dit bericht

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *